Tarło Paweł h. Topór (ok. 1515–1565), dziekan przemyski, arcybiskup lwowski.
Był synem Andrzeja (zm. między 3 VII 1547 a 30 VI 1548), w l. 1521–32 chor. lwowskiego, i Katarzyny (zm. między 5 X 1545 a 30 VI 1548), córki Warsza Michowskiego. Miał braci: Mikołaja (zob.), chor. przemyskiego, Jana (zm. między 3 VIII 1571 a 5 VI 1572), od 3 VI 1532 chor. lwowskiego, Stanisława (zm. 1563), w l. 1552–6 rotmistrza stukonnej chorągwi obrony potocznej, Andrzeja (zm. między 30 IX 1566 a 2 V 1567) i młodo zmarłego (przed 10 V 1547) Piotra, oraz siostry: Dorotę (zm. po 3 I 1575), żonę sędziego ziemskiego sandomierskiego Pawła Kołaczkowskiego, i Katarzynę (zm. między 20 I 1568 a 3 VIII 1571), wydaną za star. wiskiego Marcina Kazanowskiego (zob.).
W semestrze zimowym 1530/1 wpisał się T. z bratem Mikołajem na Uniw. Krak., wnosząc 4 gr opłaty immatrykulacyjnej. Wg inskrypcji nagrobnej (znanej z odpisu S. Starowolskiego) odznaczył się w młodości w służbie wojskowej. Dzięki protekcji stryjecznego stryja, bp. przemyskiego Stanisława Tarły (zob.) został w r. 1539 dziekanem kapit. przemyskiej. Zapewne w tym czasie uzyskał parafię w Tyczynie (diec. przemyska), którą wydzierżawił na 3 lata za 90 grzywien, a 27 XI 1542 zrzekł się jej. Asystował 13 II 1541 stryjowi Stanisławowi podczas konsekracji Piotra Starzechowskiego na arcybpa. lwowskiego w kolegiacie p. wezw. Wszystkich Świętych w Jarosławiu, a 30 I 1542 z nominacji stryja objął przy nim wakujący po Starzechowskim urząd oficjała generalnego i wikariusza in spiritualibus. Popierał stryja w jego sporze z kapit. przemyską; wyznaczony 1 I 1543 na sesji generalnej kapituły w skład delegacji wysłanej do przebywającego w Krakowie Starzechowskiego ze skargą na biskupa, nie wziął w delegacji udziału. W rezultacie został przez kapitułę oskarżony o niewypełnienie polecenia oraz nieodpowiednie zachowanie w czasie czerwcowej sesji t.r., i w styczniu 1544 wykluczony z udziału w posiedzeniu, pozbawiony rocznego dochodu z prebendy oraz zobowiązany do uiszczenia dwóch kamieni (26 kg) wosku na rzecz katedry; gdy jednak wyraził gotowość złożenia przysięgi, że nie wziął udziału w delegacji jedynie z powodu choroby, kapituła anulowała karę. Podczas czerwcowej sesji w r. 1548 upomniał w imieniu kapituły kustosza Stanisława Tarnawskiego za nieodpowiednie zachowanie.
Zapewne pod koniec r. 1548 uzyskał T. w wyniku rezygnacji Mikołaja Radoszewnickiego plebanię brasławską w diec. wileńskiej; w czasie sejmu piotrkowskiego 26 XI t.r. wyznaczył na swych zastępców do objęcia tego beneficjum kanoników wileńskich Jana z Domaszowa i Piotra Kunickiego, a 8 I 1550 wydzierżawił je za 120 grzywien swemu bratu Mikołajowi. Na sejmie piotrkowskim 1552 r. uzyskał od króla Zygmunta Augusta potwierdzenie przywilejów kapit. przemyskiej (w tym jej uprawnień do pobierania dziesięcin, zagrożonych z powodu przywłaszczania przez proboszczów świadczeń ze świeżo wykarczowanych gruntów), za co zwolniono go z opłaty 5 grzywien za dom kanonicki. Wkrótce jednak został oskarżony o jego zaniedbywanie, a w 2. poł. l. pięćdziesiątych kapituła zobowiązała go do przeprowadzenia w ciągu sześciu miesięcy remontu; kolejne upomnienia nie przyniosły rezultatu. Zarzucano mu również brak dbałości o majątki duchowne, co ułatwiło szlachcie z okolic Pnikuta grabież drewna, przesuwanie granic i wyrządzanie szkód w dobrach kapitulnych. Z prowizji bp. krakowskiego Samuela Maciejowskiego został T. kanonikiem krakowskim i 2 X 1549 instalował się osobiście na kanonię fundi Krzesławska. O to beneficjum spierał się w l.n. z kanonikiem poznańskim Janem Dembnickim, który przebywając w Rzymie uzyskał na nie prowizję papieską; kapit. krakowska dokonała wprawdzie 5 XII 1550 instalacji Dembnickiego przez zastępcę, Szymona z Kalisza, uznała jednak, że jego nominacja nastąpiła w miesiącu «biskupim», a więc wbrew prawu, i T. ostatecznie utrzymał się przy kanonii. W diec. krakowskiej posiadał ponadto parafie w Brzeziu i Maminie. Plebanię w Brasławiu wydzierżawił 4 I 1559 na trzy lata za 100 złp. kanonikowi lwowskiemu Wacławowi Wygnanowskiemu, ale już 3 VI t.r. przekazał ją (w obecności Wygnanowskiego) na trzy lata star. brasławskiemu Jerzemu Ościkowi za 100 złp. w pierwszym roku arendy i 125 złp. w l.n. Jako kanonik krakowski został wymieniony w „Chiliastichonie” przez Piotra Roizjusza (Cracoviae 1557).
Dzięki poparciu brata, Mikołaja i stryjecznego stryja, Gabriela (zob.) otrzymał T. 5 III 1560 od króla Zygmunta Augusta nominację na arcybiskupstwo lwowskie (list postulacyjny do papieża Piusa IV przygotowano w kancelarii lit. w Wilnie już 29 II t.r.). Nominacja została niechętnie przyjęta przez kapit. lwowską, pozostającą w konfliktach majątkowych z rodziną Tarłów (m.in. o jezioro w Malczycach, zagarnięte przez brata T-y Andrzeja, posiadacza tej wsi). W drodze do Rzymu posłaniec T-y, wiozący annaty i pieniędze na ekspedycję bulli papieskiej, został we Friuli obrabowany i zamordowany; opóźniło to działanie Kurii Rzymskiej. T. 20 XI 1560 zrezygnował z dziekanii przemyskiej na rzecz kanonika chełmskiego Stanisława Lęndzkiego (Łęckiego). Prekonizację papieską z dyspensą na zatrzymanie parafii w Brzeziu i Maminie otrzymał 15 I 1561 za wstawiennictwem przebywających w Rzymie Stanisława Hozjusza i Marcina Kromera (dyspensa nie wspominała o kanonii krakowskiej, uważanej przez Stolicę Apostolską za należącą do Dembnickiego); 27 VI t.r. papież Pius IV przyznał mu paliusz. Sakrę biskupią T. otrzymał 31 VIII w kościele Bernardynów we Lwowie z rąk bp. przemyskiego Walentego Herburta w asyście bp. kamienieckiego Leonarda Słończewskiego; tego dnia dokonał też ingresu do katedry rzymskokatolickiej p. wezw. Wniebowzięcia NMP. Wydarzenia te uczcił Grzegorz z Sambora panegirykiem pt. „Ecloga. Qua archiepiscopatum Leopoliensem […] D. Paulo Tarłoni gratulator…” (Cracoviae 1561) z komentarzem Benedykta Herbesta. Wikariuszem i oficjałem generalnym T. mianował kanonika lwowskiego Adama Mniszkowskiego. Dn. 6 III 1562 w Malczycach otrzymał paliusz z rąk Herburta. Po konsekracji przebywał głównie w biskupim Dunajowie (gdzie jeszcze na początku XX w. istniało przedmieście zwane «Tarłówka») lub w Kąkolnikach. We Lwowie przeprowadził w dn. 8–11 XI 1564 synod prowincjalny archidiec. lwowskiej, który mimo oporu części uczestników pod naciskiem nuncjusza G. F. Commendoniego jednogłośnie przyjął i ogłosił, jako pierwszy w Polsce, uchwały soboru trydenckiego (wprowadzając jednak zastrzeżenia wobec zakazanej w nich kumulacji beneficjów). Mikołaj Rej w „Zwierzyńcu” przeciwstawił «ślachetnej stałości» braci T-y niemal odrażającą postać jego samego – «ów z koziem śmiechem, co się umizgając/ Dybie cicho nacz złego, jako z lasa zając,/A chodzi pojąkając, kaszle albo pluje,/A w każdy kąt pogląda, a cynamon żuje».
Podczas podziału majątku po śmierci ojca w czerwcu 1548 bracia T-y zobowiązali się wypłacać mu corocznie 100 fl. oraz zwrócić 1000 fl. długu. T. zmarł 22 I 1565 we Lwowie «szczkawką roztrząśniony, kurczem ściągniony» (B. Zimorowic); został pochowany 12 IV t.r. po lewej stronie prezbiterium katedry lwowskiej. Wkrótce po jego śmierci brat Jan na czele sług i okolicznej szlachty najechał dobra arcybiskupie, wysuwając roszczenia do pozostawionego przez zmarłego majątku; 19 III król Zygmunt August nakazał jednak braciom T-y oddać kapit. lwowskiej należące do niej majętności. Bracia zawarli 1 I 1566 w Chyrowie ugodę w sprawie spłaty pozostałych po T-le długów i podzielili się jego skromnym majątkiem ruchomym. Pomnik nagrobny T-y, wystawiony 11 I 1569 w katedrze lwowskiej przez brata, Mikołaja (jako część rozliczeń z braćmi Janem i Andrzejem), został zniszczony w r. 1769 podczas restauracji przeprowadzonej przez arcybp. lwowskiego Wacława Sierakowskiego; szczątki arcybiskupów przeniesiono wówczas do krypty pod ołtarzem głównym, obok którego umieszczono tablicę pamiątkową. Zniszczeniu uległa również trumna T-y, której srebrne elementy («przyczółek», «ramę» i «blachę») Sierakowski przeznaczył w r. 1773 do przetopienia.
Bezpośrednio po śmierci T-y zapisano w aktach konsystorza lwowskiego, że był on «mężem nadludzkiej ludzkości: nigdy nie krzyw nikomu, mścić się nie umiał, wylany równo dla wszystkich i dostępny, […] wstrzemięźliwością jaśniał i czystością wielką». W sporządzonej w r. 1615 „Relatio status almae archidioecesis Leopoliensis” kanonik lwowski Tomasz Pirawski uznał, że T. jako arcybiskup «nic godnego pamięci nie uczynił», jednak na jego opinii zaważyły zapewne niezbyt dobre stosunki T-y z kapitułą.
T. bywa mylony ze swym stryjecznym stryjem Pawłem Tarłą, sędzią ziemskim i wojskim lwowskim. Henryk Rodakowski na obrazie „Wojna kokosza” (1872, Muz. Narod. w W.) błędnie umieścił go już jako arcybp. lwowskiego.
Ališauskas V. i in., Lietuvos katalikų dvasininkai XIV–XVI a., Vilnius 2009; Enc. katol.; Łętowski, Katalog biskupów krak., IV; PSB (Słończewski Leonard); Prokop K. R., Arcybiskupi haliccy i lwowscy obrządku łacińskiego. Szkice biograficzne, Biały Dunajec–Ostróg 2010 s. 117–25; – Adamski J. i in., Katedra łacińska we Lwowie, Materiały do dziejów sztuki sakralnej na ziemiach wschodnich dawnej Rzeczypospolitej, Cz. I: Kościoły i klasztory rzymskokatolickie dawnego województwa ruskiego, Kr. 2013 XXI; Bostel F., Kilka szczegółów z życia Mikołaja Sępa Szarzyńskiego i jego rodziny, „Pam. Liter.” R. 1: 1902 s. 80–1; Federkiewicz J., Kapituła przemyska obrządku łacińskiego, Przemyśl 2013 s. 288–91, 321, 600; Fijałek J., Moderniści katoliccy Kościoła Lwowskiego w wieku XVI, „Pam. Liter.” R. 7: 1908 s. 32–56, 408–9, 419–29, R. 9: 1910 s. 173–6, 191–2; Kaleta M., Działalność synodalna w archidiecezji lwowskiej, „Seminare” T. 24: 2007 s. 230–32; Kozicki W., Henryk Rodakowski, Lw. 1937; Pielas J., Dzieje szczekarzowickiej linii Tarłów herbu Topór w XVI wieku, w: Tarłowie. Rola i znaczenie rodziny w dziejach ogólnonarodowych i lokalnych XVI–XIX wieku, Red. H. Gmiterek, A. Szymanek, Janowiec 2006 I 17, 22–5; Poprzęcka M., Wojna kokosza, „Mówią Wieki” 1999 nr 2 s. 38; Przybyszewski B., Stanisław Hozjusz w kapitule krakowskiej (1540–1550), „Analecta Cracoviensia” T. 14: 1982 s. 484–6; Śliwa T., Diecezja przemyska w połowie XVI wieku, Przemyśl 2015 s. 96, 105, 109, 116, 118, 120, 125–6, 132, 134, 151, 211–12; – Akta grodz. i ziem., X; Akta synodu prowincjonalnego lwowskiego w roku 1564 odbytego, Wyd. S. Morawski, Lw. 1860; Hierarchia catholica medii aevi, III; Materiały źródłowe do dziejów kultury i sztuki XVI–XVIII w., Oprac. M. Gębarowicz, Wr. 1973; Metryka czyli album Uniwersytetu Krakowskiego z lat 1509–1551, Wyd. A. Gąsiorowski i in., W. 2010 nr 1530h/063; Mikołaja Reja z Nagłowic Zwierzyniec 1562, Wyd. W. Bruchnalski, Kr. 1895; Petri Royzii Maurei Alcagnicensis Carmina, Ed. B. Kruczkiewicz, Cracoviae 1900 I; Pirawski T., Relatio status Almae Archidioecesis Leopoliensis, Ed. C. I. Heck, Leopoli 1893; Script. Rer. Pol., XV; Starowolski, Monumenta Sarmatarum, s. 280; Uchańsciana, I–III, V; Urban W., Lūžys S., Cracovia Lithuanorum saeculis XIV–XVI, Vilnius 1999; Zimorowic B., Historia miasta Lwowa, Lw. 1835 s. 214–16; – B. Nauk. PAU i PAN w Kr.: rkp. 5264, 5265 k. 76–252; – Informacje Mariusza Lubczyńskiego z Kielc na podstawie kwerendy w: Central’nyj deržavnyj istoryčnyj archiv Ukraїny we Lw. (F. 12 op. 1 spr. 7 s. 750–3, F. 13 op. 1 spr. 24 s. 758–9, F. 14 op. 1 spr. 12 s. 411–14, spr. 14 s. 1023–4, spr. 23 s. 538–42).
Agnieszka Biedrzycka